Samen Spreken
Samen Denken
Samen Werken

home wie wij zijn wat wij doen en voor wie publicaties contact

Kun je samen nadenken? | Erik Boers

Vorige week wandelde ik met Pieter Mostert van Kortenhoef naar Breukelen, langs de Loosdrechtse Plassen en de buitenplaatsen aan de Vecht. Een prachtige voettocht op een milde winterdag. Al lopend spraken wij met elkaar over de vraag of je eigenlijk wel samen na kunt denken. Een paradoxale aangelegenheid, want kun je hierover met elkaar spreken zonder samen na te denken? Maar wat is dat ‘samen nadenken’? Wat bedoelen we daarmee? Vergelijk het met wandelen: we waren samen aan het wandelen, maar dat betekende niet dat we voor elkaar aan het wandelen waren, het van elkaar overnamen, het in de plaats van de ander deden, het voor de ander deden. Uiteindelijk wandel je op eigen benen. Misschien bedoelen we niet ‘samen denken’, maar ‘zelf nadenken in gezamenlijkheid’. Zo typeren we een Socratische Dialoog wel als een collectief zelfonderzoek, een voortgaand zelfonderzoek waarvoor je de vragen en uitspraken van de anderen gebruikt.

Wat gebeurde daar precies tussen Kortenhoef en Breukelen? We hadden kunnen spreken zonder nadenken. Maar zo zitten wij filosofen niet in elkaar, zeker niet als we in elkaars gezelschap verkeren. We hadden - in alle stilte -  kunnen nadenken zonder spreken. Iets wat vanzelfsprekend niet gebeurde, want wanneer Pieter en ik tijd vinden om elkaar te zien hebben we heel wat te bespreken - als vanzelf. En dat spreken gaat bij ons gepaard met denken. Dus we spraken en we luisterden en we dachten (en we wandelden). Maar dachten we samen?

Wat gebeurde er precies in dat gesprek? Wisselden we geprepareerde, weldoordachte zinsneden uit? Bij de aftrap zeker, want we hadden elkaar een mail gestuurd rond dit thema en onze gedachten er al over laten gaan. Het ‘gesprek’ had al een maand gesudderd voordat we elkaar begroetten in Kortenhoef. In mijn mail verwees ik naar Hans-Georg Gadamer die in zijn hoofdwerk ‘Wahrheit und Methode’ een kritische kijk ontwikkelt op het Kantiaanse fundament van ons wijsgerig denken (en daarmee op de Neo Kantiaanse wortels van het Socratisch Gesprek). Mij was duidelijk geworden dat Gadamer tegenover Kants verlichtingsmotto “Aude Sapere” (Durf zelf te denken), een ander houding plaatst die ik zou willen samenvatten in de oproep “Aude Consiliari” (Durf samen te denken). Hierop reageerde Pieter onder andere met: “… uiteindelijk kunnen we alleen zelf nadenken, ik kan niet 'jou' denken, en het helpt niet erg als ik 'voor jou' ga denken”. Hij vroeg zich af zoiets als ‘samen denken’ mogelijk was. Het gesprek opende aldus met een herhaling van zetten: waarover hadden we het ook al weer en wat vonden we daarvan?

En vervolgens verschenen er nieuwe, onvoorbereide zetten op het bord; zetten die zich aftekenden terwijl we aan het luisteren of aan het spreken waren. Tegenover de ene vergelijking (“voetballen of volleyballen kun je niet in je eentje, dat moet je echt samen doen; dat geldt voor denken niet”) werd bijvoorbeeld een andere gezet (“eten kun je wel in je eentje en samen met anderen”). En dat riep weer een reactie op (“samen dineren is echt wat anders dan allebei je kostje naar binnen werken; misschien geldt dat ook voor samen nadenken”). Zo wekte het ene denkbeeld het andere op. Dat gebeurt natuurlijk ook als Pieter of ik alleen zit te schrijven, maar tussen Kortenhoef en Breukelen gebeurde het in en door het gesprek tussen ons. Alsof we volleybalden. Dat lijkt toch erg op samen nadenken.

Maar er gebeurde meer. Want zelfs voordat we de beelden uitgewerkt ter sprake brachten en daarmee tegenvoorbeelden opriepen ontstond er iets wat er daarvoor nog niet was. Op het moment dat ik een gedachte wilde uiten hoorde ik mezelf woorden gebruiken, zinnen formuleren die nog niet eerder op die wijze bestonden, ook niet in mijn hoofd. De aanwezigheid van Pieter nodigde mij daartoe uit:  zijn luisterend oor, zijn enthousiast instemmend geknik, zijn weerbarstig niet-direct-begrijpen, zijn fronsende wenkbrauwen, zijn vragen ter verheldering verleidden mij om het sterker vorm te geven, het uitgebreider te omschrijven dan ik in mijn eigen hoofd had gedaan. De uitspraken ontstonden zo in interactie met Pieter. Vers geformuleerde gedachten hingen in de lucht. Was dat nu mijn denken of ons denken? En begreep ik die gedachten wel, want in deze vorm kende ik ze nog niet?

Als ik het zo op een rijtje zet was er echt sprake van samen, maar nu bekruipt me de vraag : Was er sprake van denken? Wat is denken eigenlijk? En hoe hangen ‘denken’ en ‘begrijpen’ (de ander begrijpen, jezelf begrijpen) samen?

Daar moet ik even over nadenken, dat begrijpt de lezer waarschijnlijk wel. En ik ben geneigd die vragen, met bovenstaand verslag van ons wandelgesprek, weer bij Pieter neer te leggen. Zo gaat het gesprek,  dat reeds lang voor Kortenhoef begon, na Breukelen nog een tijdje door.

 
English

Erik Boers
Mag ik je wat vragen?
 
De dood van Socrates: een schilderij
 
Echt dwarsdenken
 
Ken je mij?
 
Een boek schrijf je nooit alleen...
 
Een eeuw Internationale School voor Wijsbegeerte: van wijsbegeerte naar bezonnenheid
 
Ondermijnt de smartphone het goede gesprek? Een boekbespreking *
 
Maximes rond succes
 
"Leiders zijn lummels"
 
Herdenken en verhalen: stilstaan bij stilstaan
 
Moed: een experiment
 
Zijn wij wel een bestuur?
 
Kritische boekbespreking: Richard Barrett: The Values-driven Organization
 
Mantelzorg is kantelzorg
 
Diaboloog: twee strijdige willen met elkaar in gesprek
 
Van stellige opvatting naar onderzoekende vraag
 
Een kijkje in de bestuurskamer
 
Antifragiel
 
'Stondpunt', een denkoefening
 
De bloedfabriek en de brave burger
 
Een goed gesprek in de High Tech
 
Hemelvaart 2014: verstilling
 
De lof van het vooroordeel
 
Vier gespreksdeugden
 
Kun je samen nadenken?
 
Bezinnen of beslissen?
 
Mis en scene
 
Karakter versus transparantie
 
Spinoza in bedrijf
 
CSI en Socrates
 
Strepen trekken
 
Het paradoxale gesprek in de taiga (een vervolg)
 
Anastasia, zoemende ceders en het Socratisch Cafe
 
Converseren conserveren in de VS
 
Hannah Arendt, martelares?
 
Acteren en contempleren: de kunst van het weven
 
'Hoe geleerder, hoe verkeerder'
 
Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken
 
Filosofie en wilskracht, een korte boekbespreking
 
Kritische boekbespreking: "Theorie U" van C. O. Scharmer
 
Tijd voor een gesprek?
 
Een gesprek over eenheid
 
Een goed gesprek van 3 dagen over afspraak, verantwoordelijkheid, discipline
 
Van lezen naar luisteren
 
Geloven: hoe iets verzonnen is en toch bestaat
 
Boekbespreking: "Identiteit"
 
Koninklijke Dialoog
 
Maximes over Europa en Beschaving
 
Boekbespreking: 'De vermoeide samenleving' van Byung-Chul Han
 
Filosofen zijn spraakmakers, geen afspraakmakers
 
Kampvuurgesprek
 
Over laptops en leidinggeven
 
Stuntelige dialoog
 
Het Socratisch Tweegesprek
 
Overstap naar de politiek
 
Een lastig moment van stilte
 
Cognitieve illusies
 
Meer casussen in een Socratische dialoog
 
Gedichten om de denkruimte te openen
 
Authenticiteit
 
Medea
 
Boekbespreking: 'Socratic Citizenship'
 
Samenwerken in een fractie
 
De Nationale Ombudsman
 
Boekbespreking 'Presterende Bestuurders'
 
Over controle en vertrouwen
 
Boekbespreking 'Athene; het leven van de eerste democratie'
 
Restauratie Irritatie
 
Boekbespreking 'Utopie van de Vrije Markt'
 
De Publieke Dialoog
 
Muziek
 
Kiezen, keuzes maken, beslissen
 
Een stomp in je maag
 
Van werkvraag naar denkvraag
 
Populisme en de keukentafel
 
Slim zijn
 

Jurjen van de Groep

Piek Visser - Knijff

Erica Koch

Brunhilde Legeland

Andert Loman

Pieter Mostert

Maarten Rienks

Links

Blogs
Mag ik je wat vragen? | Erik Boers
 
Het juiste midden is geen middenweg | Erica Koch
 
De dood van Socrates: een schilderij | Erik Boers
 
Echt dwarsdenken | Erik Boers
 
Ken je mij? | Erik Boers
 
Meer blogs >>
 
 

Het Nieuwe Trivium B.V. - filosoferen in organisaties | Postbus 490, 5600 AL Eindhoven | 06 - 46118982 | info@hetnieuwetrivium.nl |