Samen Spreken
Samen Denken
Samen Werken

home wie wij zijn wat wij doen en voor wie publicaties contact

Mis en scene | Erik Boers

‘Mis en scene’: van toeschouwer naar speler en toneelschrijver

In een Socratisch Gesprek of Socratische Dialoog onderzoeken we een algemeen thema aan de hand van een concrete ervaring. Het zelfonderzoek waartoe Socrates ons uitnodigt is namelijk altijd een ervaringsonderzoek: Wat gebeurt hier precies? Wat doet dat met mij? Waarom handel of reageer ik zo? Wat is hier in het geding? Wat betekent dit?

Om deze ervaring op te roepen gaan we binnen het uitverkozen praktijkvoorbeeld op zoek naar een cruciaal moment (‘hittepunt’): het moment waar omheen het voorbeeld draait; het moment waarop het thema opspeelt binnen de casus; het moment waarop de voorbeeldgever emotioneel geraakt wordt, een oordeel velt en/of overgaat tot handelen.

Als voorbeeld voer ik de casus op die onlangs is onderzocht tijdens ons Socratisch Café Eindhoven rond het thema ‘Openheid’. Koosje bracht het voorbeeld in. Zij speelt tennis en dubbelt met een vriendin. Op de verjaardag van die vriendin krijgt ze te horen dat deze,  gebeld door de wedstrijdcommisie, heeft laten weten dit jaar niet mee te doen met de wintercompetitie.  Koosje stond daar van te kijken, want dit betekende dat ook zij deze winter geen competitie speelt. Het zat haar dwars dat de vriendin dat eenzijdig besloten had en haar er niet eens van op de hoogte had gebracht. Nu komt ze het toevallig aan de weet op het verjaardagpartijtje. En de inschrijvingstermijn is inmiddels gesloten! De omstandigheden zijn er niet naar om daarover gelijk een ‘open’ gesprek te voeren, maar het zat haar wel even dwars.

Het was overigens niet de eerste keer dat zoiets gebeurde. De betreffende vriendin is nogal laks in de communicatie en hoewel Koosje daar al enkele malen iets over heeft gemeld verandert er niets in dat gedrag. Toch besluit Koosje om het er niet bij te laten zitten en met haar vriendin in gesprek te gaan. Ze blijft de hoop koesteren dat deze in het vervolg wat zorgvuldiger met haar omgaat. Wanneer ze bij haar vriendin langs wipt en met haar na pakweg vijf minuten richting de keuken loopt om koffie te zetten, kaart Koosje het voorval aan en brengt haar gevoelens ter sprake. Als Koosje duidelijk heeft gemaakt dat ze zich erg gepasseerd voelde reageert de vriendin met een langgerekt ‘jaaaa…’ waarbij ze de ogen naar het plafond richt. Dan volgt dat het zo niet bedoeld was; dat ze een knoop moest doorhakken en dat het nu in ieder geval geregeld was; dat ze er bij Koosje op terug had willen komen …. Koosje breekt in met de mededeling dat ze dat allemaal wel snapt, maar dat ze zich daar toch rot bij voelt. Waarna de vriendin nog eens uiteenzet hoe het zo was gekomen. Op dat moment overvalt Koosje een grote golf van moedeloosheid en zegt: “Zo gaat het niet werken. Laat maar.”

Aan de groep legt ze de vraag voor hoelang je open blijft naar iemand.

Het hittepunt in dit praktijkvoorbeeld is het moment waarop Koosje verzucht: "Zo gaat het niet werken. Laat maar".

Om een Socratisch Gesprek te laten slagen vragen we de voorbeeldgever het voorbeeld, inclusief hittepunt, zo concreet mogelijk te beschrijven, zodat iedereen het als een 'videoclip' voor zich ziet. Als dit goed lukt is iedereen geraakt door het voorval. Alle deelnemers doorvoelen het ongemak (in dit geval) en de knellende vraag rond het thema.

In plaats van te spreken over een videoclip zou je het  ‘hittepunt’ ook kunnen omschrijven als een scene uit een toneelstuk. Het beeldende verhaal van de voorbeeldgever is een toneelscene die zo indringend neergezet wordt dat we als het ware het toneelstuk ingetrokken worden.

In de verplaatsingsronde wordt dit ook bijna letterlijk gedaan. Alle deelnemers worden uitgenodigd in de schoenen van de voorbeeldgever te gaan staan.  Ze worden in de scene geplaatst: 'mis en scene'. Van publiek worden ze speler door zich af te vragen wat zij, in alle oprechtheid, zouden voelen, denken en doen op zo'n moment. En waarom voelen, denken en doen ze zo?  Ze maken zich de ervaring eigen, leggen hun sturende opvattingen bloot en onderzoeken deze kritisch door ze naast die van anderen te leggen. Al sprekende gaan ze tegelijkertijd op zoek naar een antwoord op de vraag van de voorbeeldgever. In dit geval was dat de vraag “Hoelang blijf je open naar iemand?” en er ontspon zich een boeiend gesprek rond deelvragen als “Ben je werkelijk open als je je verontwaardiging wel verwoordt, maar niet echt toont?” en “Ben je open naar iemand of ben je open voor iemand?”. 

Ik introduceer hier de toneelmetafoor omdat ik de laatste tijd experimenteer met de volgende manier om de essentie in het praktijkvoorbeeld boven tafel te halen. In plaats van de reguliere vragen als “Wat is de essentie van dit voorval? Waar draait het hier in de kern om? Waardoor word je hier geraakt? Wat moeten we ter harte nemen?” vraag ik de deelnemers welke titel ze deze ‘toneelscene’ zouden geven. Naar mijn ervaring helpt dit de deelnemers om niet in oordelende of oplossende zin te denken (“Het gaat hier om iemand die moet leren luisteren!” of “Openheid moet wederzijds zijn”) maar beschrijvend te blijven, het spanningsveld te vatten. Zo doken in het Socratisch Café de volgende scenetitels op:

Deurtje open, deurtje dicht.
De hond jaagt op zijn eigen staart.

In deze beschrijvingen komen naar mijn idee verschillende essenties mooi beeldend tot uitdrukking: het deurtje gaat net zo snel weer dicht; het is een vruchteloze interactie.

Welke titel dringt zich bij jou (als lezer)  op als je in de hierboven geschetste scene stapt? En wat zegt dat over jouw duiding van dit voorval en jouw opvatting over openheid? 

 
English

Erik Boers
Mag ik je wat vragen?
 
De dood van Socrates: een schilderij
 
Echt dwarsdenken
 
Ken je mij?
 
Een boek schrijf je nooit alleen...
 
Een eeuw Internationale School voor Wijsbegeerte: van wijsbegeerte naar bezonnenheid
 
Ondermijnt de smartphone het goede gesprek? Een boekbespreking *
 
Maximes rond succes
 
"Leiders zijn lummels"
 
Herdenken en verhalen: stilstaan bij stilstaan
 
Moed: een experiment
 
Zijn wij wel een bestuur?
 
Kritische boekbespreking: Richard Barrett: The Values-driven Organization
 
Mantelzorg is kantelzorg
 
Diaboloog: twee strijdige willen met elkaar in gesprek
 
Van stellige opvatting naar onderzoekende vraag
 
Een kijkje in de bestuurskamer
 
Antifragiel
 
'Stondpunt', een denkoefening
 
De bloedfabriek en de brave burger
 
Een goed gesprek in de High Tech
 
Hemelvaart 2014: verstilling
 
De lof van het vooroordeel
 
Vier gespreksdeugden
 
Kun je samen nadenken?
 
Bezinnen of beslissen?
 
Mis en scene
 
Karakter versus transparantie
 
Spinoza in bedrijf
 
CSI en Socrates
 
Strepen trekken
 
Het paradoxale gesprek in de taiga (een vervolg)
 
Anastasia, zoemende ceders en het Socratisch Cafe
 
Converseren conserveren in de VS
 
Hannah Arendt, martelares?
 
Acteren en contempleren: de kunst van het weven
 
'Hoe geleerder, hoe verkeerder'
 
Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken
 
Filosofie en wilskracht, een korte boekbespreking
 
Kritische boekbespreking: "Theorie U" van C. O. Scharmer
 
Tijd voor een gesprek?
 
Een gesprek over eenheid
 
Een goed gesprek van 3 dagen over afspraak, verantwoordelijkheid, discipline
 
Van lezen naar luisteren
 
Geloven: hoe iets verzonnen is en toch bestaat
 
Boekbespreking: "Identiteit"
 
Koninklijke Dialoog
 
Maximes over Europa en Beschaving
 
Boekbespreking: 'De vermoeide samenleving' van Byung-Chul Han
 
Filosofen zijn spraakmakers, geen afspraakmakers
 
Kampvuurgesprek
 
Over laptops en leidinggeven
 
Stuntelige dialoog
 
Het Socratisch Tweegesprek
 
Overstap naar de politiek
 
Een lastig moment van stilte
 
Cognitieve illusies
 
Meer casussen in een Socratische dialoog
 
Gedichten om de denkruimte te openen
 
Authenticiteit
 
Medea
 
Boekbespreking: 'Socratic Citizenship'
 
Samenwerken in een fractie
 
De Nationale Ombudsman
 
Boekbespreking 'Presterende Bestuurders'
 
Over controle en vertrouwen
 
Boekbespreking 'Athene; het leven van de eerste democratie'
 
Restauratie Irritatie
 
Boekbespreking 'Utopie van de Vrije Markt'
 
De Publieke Dialoog
 
Muziek
 
Kiezen, keuzes maken, beslissen
 
Een stomp in je maag
 
Van werkvraag naar denkvraag
 
Populisme en de keukentafel
 
Slim zijn
 

Jurjen van de Groep

Piek Visser - Knijff

Erica Koch

Brunhilde Legeland

Andert Loman

Pieter Mostert

Maarten Rienks

Links

Blogs
Mag ik je wat vragen? | Erik Boers
 
Het juiste midden is geen middenweg | Erica Koch
 
De dood van Socrates: een schilderij | Erik Boers
 
Echt dwarsdenken | Erik Boers
 
Ken je mij? | Erik Boers
 
Meer blogs >>
 
 

Het Nieuwe Trivium B.V. - filosoferen in organisaties | Postbus 490, 5600 AL Eindhoven | 06 - 46118982 | info@hetnieuwetrivium.nl |