Samen Spreken
Samen Denken
Samen Werken

home wie wij zijn wat wij doen en voor wie publicaties contact

Spinoza in bedrijf | Erik Boers

Boekbespreking: “Spinoza in bedrijf: van passie naar actie”, Miriam van Reijen (2013)

 “Zo volgt onweersprekelyk, dat iemand die syn verstand wel gebruykt, in geen droefheid kan vervallen.” *

In 1995 publiceerde Miriam van Reijen haar boek “Filosoferen over emoties”. Naast de Stoïcijnen speelde Spinoza een grote rol in dat filosofische onderzoek naar de juiste verhouding tussen  denken en voelen. Dezelfde invalshoek vinden we terug in latere publicaties, waaronder de cd box met zes hoorcolleges getiteld “Stoïcijnse levenskunst, evenveel geluk als wijsheid” uit 2012. In 2010 promoveerde zij op de relatie tussen Spinoza’s  denken over passies en zijn politieke theorie.  “Spinoza in bedrijf” richt zich niet zozeer op diens  denken over de samenleving, maar over de samenwerking tussen mensen. Om Spinoza’s visie daarop duidelijk te maken heeft Miriam van Reijen 20 tekstfragmenten geselecteerd, vertaald en van een toelichting voorzien. De thema’s waaromheen de teksten zijn verzameld luiden:

  • Filosofie is nuttig.
  • De mens is zoals hij is en niet zoals hij volgens ons zou moeten zijn.
  • Motivatie: wees een leider in plaats van een lijder!
  • De mens is een sociaal wezen.

In het eerste deel wordt duidelijk gemaakt dat filosofie van grote waarde is voor ons dagelijks bestaan. Het tweede deel schetst  Spinoza’s radicale kijk op de mens: de mens  is deel van de natuur, valt niet uiteen in lichaam en geest, beschikt niet over een vrije wil en wordt primair gedreven door een drift tot zelfbehoud en expansie. Dit laatste levert een economisch mensbeeld op. Het derde deel vormt, zoals te verwachten is van deze schrijfster, het hart van het boek: het biedt een eigentijdse motivatietheorie. Passies overvallen ons, daar lijden we aan. Deze kunnen geleid worden door een verlangen van binnen uit, gevoed door de juiste kijk op de werkelijkheid. Van lijden naar leiden. In het vierde deel wordt duidelijk dat mensen nuttig zijn voor elkaar en samen meer bereiken dan alleen.

Met deze handzame selectie en toegankelijke inleidingen worden de teksten van Spinoza, die zelfs voor mij als filosoof niet altijd even makkelijk zijn, goed leesbaar. Dat maakt het boek zeker waardevol als (eerste ) kennismaking met zijn denken. En niet alleen voor managers of andere medewerkers in bedrijven waar het boek zich op lijkt te richten.

Spinoza was geen manager of professional, maar een ambachtsman. Hij verdiende de kost met het slijpen van lenzen. Hij was afkomstig uit koopmanskringen en stond na het overlijden van zijn vader aan het hoofd van diens handel in wijn, olijfolie, vijgen en amandelen, maar dat koopmansbestaan was van korte duur. Na twee jaar werd hij, vanwege zijn ketterse ideeën, uit de Sefardische gemeenschap verstoten en ontvluchtte al snel Amsterdam. De claim van Miriam van Reijen dat hij zich tot een Mercator Sapiens ( wijze koopman) ontwikkelde, naar het ideaal van Caspar Barleaus, lijkt me niet hard te maken. Spinoza was voornamelijk op zoek naar wijsheid en liet het koopmanbestaan achter zich. Wel hield hij vrienden in koopmanskringen die zijn geschriften onderling bespraken. En hij zet zich in zijn filosofie niet af tegen de handel: het dient de algemene vrijheid. Maar hij was geen Mercator Sapiens: hij hield zijn werkend en studerend leven streng gescheiden.

Ook leiderschap lijkt me geen thema dat direct te terug te vinden is in  de teksten van Spinoza, al ben ik beslist geen Spinozakenner. Wanneer ik kijk naar de teksten in het hoofdstuk over motivatie en de affectenleer, dan duikt daar voornamelijk het begrip ‘de vrije  mens’  op, niet de term ‘leider’. De vrije mens is iemand die zich laat leiden door zijn verstand. Wat dat betreft is Spinoza eerder een volger dan een leider. Ik kan me voorstellen dat hij kritische vraagtekens zou plaatsen bij het belang dat in hedendaagse organisaties wordt gehecht aan persoonlijk leiderschap. Spinoza heeft zichzelf, ondanks -  of juist vanwege -  zijn uitgesproken ideeën, nooit op de voorgrond geplaatst. Zijn lijfspreuk was ‘Caute’: pas op, wees voorzichtig, behoedzaam, prudent. Hij zag om zich heen aan welk publiek geweld politieke leiders (de gebroeders De Wit) ten onder gingen. En - hoe actueel - hij was op zoek naar manieren om de religieuze twisten en oorlogen voorgoed te beëindigen. Daarin zocht hij naar leidende principes, maar deed dat onderzoek in de marge van de samenleving.

Eigenlijk wilde hij niet dat zijn boeken door leken werden gelezen. Die doorgronden dat complexe bouwwerk toch niet of ze verbinden er mogelijkerwijs de verkeerde consequenties aan. Hij correspondeerde dan ook het liefst met geestverwanten, onder wie Leibniz die in 1676 bij hem op bezoek is geweest. Kortom: Spinoza richtte zich niet tot een koopmanspubliek. Wat niet wil zeggen dat mensen uit handel en bedrijf niet iets zouden kunnen leren van de scherpzinnigheid en realiteitszin die Spinoza aan de dag legt in zijn geschriften.

De vraag is wel of ze dan leren wat je wilt dat ze leren. Wat beoog je als je het bedrijfsleven, mensen in organisaties op deze wijze wilt confronteren met Spinoza’s denken? Wil je ze ‘filosofie leren’ of wil je ze ‘leren filosoferen’? Ik vraag me dit met name af naar aanleiding van dit specifieke boek, omdat Miriam van Reijen zich al decennia lang op allerlei manieren inzet voor het praktisch filosoferen, waarin het ‘leren filosoferen’ naar mijn idee centraal staat – of zou moeten staan. Terwijl dit boek voor mij een hoog ‘filosofie leren’ gehalte heeft, waarbij de filosoof zichzelf op een voetstuk zet: ‘zie mij de zaken eens helder op een rijtje zetten’. Cru gezegd toont Spinoza zich in deze  teksten als een monologische betweter die de dialoog  met de alledaagse mens schuwt. Dat lijkt me geen goed voorbeeldgedrag voor de stijl van leidinggeven  in hedendaagse professionele organisaties.

Wat mij aanspreekt als ik Spinoza probeer te lezen is de rigor waaraan hij zijn eigen denken onderwerpt. Dat mis ik in deze (bloem)lezing. Om mensen aan te sporen hun eigen denken te scherpen zou je een denklijn uit bijvoorbeeld zijn  “Ethica”  kunnen tonen en van toelichtend commentaar voorzien. Daarmee wordt ‘filosofie’ meer ‘filosoferen’; daarmee wordt de kritische traditie die Spinoza mede vorm gaf overgedragen op eenieder die wil leren zelfstandig te denken over zijn eigen uitgangspunten in leven en werk. En juist daaraan is naar mijn ervaring behoefte in werkomgevingen waar managementmodellen klakkeloos worden gevolgd en twijfels als persoonlijke beledigingen van de bestuurstafel worden geveegd.

* uit een 17de eeuwse Nederlandstalige  talig kopie van Spinoza’s “Korte verhandeling van God, de mens en zijn welstand”

 

 
English

Erik Boers
Mag ik je wat vragen?
 
De dood van Socrates: een schilderij
 
Echt dwarsdenken
 
Ken je mij?
 
Een boek schrijf je nooit alleen...
 
Een eeuw Internationale School voor Wijsbegeerte: van wijsbegeerte naar bezonnenheid
 
Ondermijnt de smartphone het goede gesprek? Een boekbespreking *
 
Maximes rond succes
 
"Leiders zijn lummels"
 
Herdenken en verhalen: stilstaan bij stilstaan
 
Moed: een experiment
 
Zijn wij wel een bestuur?
 
Kritische boekbespreking: Richard Barrett: The Values-driven Organization
 
Mantelzorg is kantelzorg
 
Diaboloog: twee strijdige willen met elkaar in gesprek
 
Van stellige opvatting naar onderzoekende vraag
 
Een kijkje in de bestuurskamer
 
Antifragiel
 
'Stondpunt', een denkoefening
 
De bloedfabriek en de brave burger
 
Een goed gesprek in de High Tech
 
Hemelvaart 2014: verstilling
 
De lof van het vooroordeel
 
Vier gespreksdeugden
 
Kun je samen nadenken?
 
Bezinnen of beslissen?
 
Mis en scene
 
Karakter versus transparantie
 
Spinoza in bedrijf
 
CSI en Socrates
 
Strepen trekken
 
Het paradoxale gesprek in de taiga (een vervolg)
 
Anastasia, zoemende ceders en het Socratisch Cafe
 
Converseren conserveren in de VS
 
Hannah Arendt, martelares?
 
Acteren en contempleren: de kunst van het weven
 
'Hoe geleerder, hoe verkeerder'
 
Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken
 
Filosofie en wilskracht, een korte boekbespreking
 
Kritische boekbespreking: "Theorie U" van C. O. Scharmer
 
Tijd voor een gesprek?
 
Een gesprek over eenheid
 
Een goed gesprek van 3 dagen over afspraak, verantwoordelijkheid, discipline
 
Van lezen naar luisteren
 
Geloven: hoe iets verzonnen is en toch bestaat
 
Boekbespreking: "Identiteit"
 
Koninklijke Dialoog
 
Maximes over Europa en Beschaving
 
Boekbespreking: 'De vermoeide samenleving' van Byung-Chul Han
 
Filosofen zijn spraakmakers, geen afspraakmakers
 
Kampvuurgesprek
 
Over laptops en leidinggeven
 
Stuntelige dialoog
 
Het Socratisch Tweegesprek
 
Overstap naar de politiek
 
Een lastig moment van stilte
 
Cognitieve illusies
 
Meer casussen in een Socratische dialoog
 
Gedichten om de denkruimte te openen
 
Authenticiteit
 
Medea
 
Boekbespreking: 'Socratic Citizenship'
 
Samenwerken in een fractie
 
De Nationale Ombudsman
 
Boekbespreking 'Presterende Bestuurders'
 
Over controle en vertrouwen
 
Boekbespreking 'Athene; het leven van de eerste democratie'
 
Restauratie Irritatie
 
Boekbespreking 'Utopie van de Vrije Markt'
 
De Publieke Dialoog
 
Muziek
 
Kiezen, keuzes maken, beslissen
 
Een stomp in je maag
 
Van werkvraag naar denkvraag
 
Populisme en de keukentafel
 
Slim zijn
 

Jurjen van de Groep

Piek Visser - Knijff

Erica Koch

Brunhilde Legeland

Andert Loman

Pieter Mostert

Maarten Rienks

Links

Blogs
Mag ik je wat vragen? | Erik Boers
 
Het juiste midden is geen middenweg | Erica Koch
 
De dood van Socrates: een schilderij | Erik Boers
 
Echt dwarsdenken | Erik Boers
 
Ken je mij? | Erik Boers
 
Meer blogs >>
 
 

Het Nieuwe Trivium B.V. - filosoferen in organisaties | Postbus 490, 5600 AL Eindhoven | 06 - 46118982 | info@hetnieuwetrivium.nl |