Samen Spreken
Samen Denken
Samen Werken

home wie wij zijn wat wij doen en voor wie publicaties contact

Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken | Erik Boers

Filosoferen vraagt om klare taal, stelt Leonard Nelson:

 “Naast de eis zelf te denken komt die van duidelijkheid van denken. Chaotisch peinzen en piekeren is geen filosoferen. Daarvoor zijn scherp afgebakende begrippen vereist. Want om niet alleen maar te denken, maar door middel van denken en dus van begrippen iets in te zien, moet men de begrippen goed van elkaar onderscheiden. Het vermogen hiertoe heet scherpzinnigheid. En zonder dat vermogen wordt men geen filosoof. Waar de begrippen door elkaar vloeien, daar krijgt wellicht de vlucht der fantasie vrij baan en kan het gemoed gesticht worden. Maar filosoferen is een nuchter bedrijf, dat de tucht van ordelijk denken oplegt aan de geest.” Leonard Nelson: De Socratische Methode (Boom, Amsterdam, 1994) p. 58.

Wie deelneemt aan een Socratisch gesprek zal deze ‘tucht’ zeker herkennen: voortdurend wordt gevraagd om het eigen denken – zowel vragend als bewerend - in bondige, toegankelijke zinnen te formuleren. Maar hoe noodzakelijk is die eenduidigheid eigenlijk? Nogal wat bekende filosofen hanteren immers begrippen die niet altijd even ‘klaar’ zijn, bijvoorbeeld Nietzsche. Verstaat die niet de kunst van het filosoferen, in de ogen van Nelson? Dat lijkt me sterk.

Om hierover klaarheid te scheppen vroeg ik mijn collega Pieter Mostert hoe hij de verhouding zag tussen Nelsons opvatting over filosofie en die van Nietzsche. Pieter is vertrouwd met de methodes van beide denkers. Dit was zijn antwoord (per mail op 4 maart 2013):

 

Dank voor je vraag over Nelson en Nietzsche. Ik moet zeggen dat ik het werk van Nelson slecht ken en ook niet makkelijk te lezen vind, ook zijn lezing over de Socratische Methode niet. Ik vind dat niet bij uitstek een voorbeeld van 'klare taal'…. Maar ik voel me wel geestverwant met de 'onderneming' van Nelson, namelijk het reflectieve, retrospectieve, retrograde onderzoek van ons denken en handelen. Die 'onderneming' is zeker gebaat bij heldere taal.
Nu is 'taal' bij Nietzsche een ingewikkelde kwestie. Op woordniveau is Nietzsche een meester in het verbergen van wat hij bedoelt. Al zijn 'concepten' (‘Ewige Wiederkehr’, ‘Wille zur Macht’, om 2 voorbeelden te noemen) zijn door en door duister. Op zinsniveau is dat bij Nietzsche nu eens heel helder, dan duister. Op compositieniveau (een aforisme als geheel of een hoofdstuk dat is samengesteld uit een aantal aforismen) is hij glashelder. Ik denk aan bijv. hoofdstuk 1, 3 en 5 uit 'Die Fröhliche Wissenschaft'. Wat hij daar betoogt, analyseert en kritiseert is volgens mij 'klare taal'.

 Ik kan het ook anders zeggen: de kritische Nietzsche is scherp en klaar (Morgenröthe, Fröhliche Wissenschaft, Jenseits von Gut und Böse). De Nietzsche die probeert om aan te geven waar het dan wel om draait (nadat hij heeft betoogd dat we 2000 jaar lang de verkeerde vragen hebben gesteld) stoot zijn hoofd - om het met Wittgenstein te zeggen - tegen de grenzen van de taal. Geen wonder dat Nietzsche aan het einde van zijn (bewuste) leven de poging heeft opgegeven, heeft moeten opgeven, om een boek te schrijven (dat 'Wille zur Macht' zou heten) waarin hij in positieve / stellende zin uiteenzet waar het in de westerse cultuur / het leven om draait.

 In die zin komen Nelson & Nietzsche bij elkaar uit: hun kritiek, d.w.z. hun onderzoeksmethode is het meest scherpe en toepasbare deel van hun filosofie. Daar waar ze zelf een filosofie gaan 'bouwen' verdwijnt die klaarheid al gauw. …

Het is vooral hun kritische onderzoeksmethode die klare taal eist. Een onderzoek dat overigens meestal start met het onklaar maken van dat wat in eerste instantie klaar lijkt te zijn. Neem de vanzelfsprekendheden die Nietzsche illusoir verklaart (het goede, de waarheid …); neem de thema’s die we onderzoeken tijdens een Socratisch gesprek (samenwerken, verantwoordelijkheid, identiteit, besluiten ..). We hanteren deze begrippen met een zeker gemak, maar als we er eens goed bij stil staan blijken ze troebel en glibberig. Als filosoof maak je dus eerst ondoorzichtig wat voor anderen zo helder is als kristal.  Pas dan begint de verheldering middels precies en eenduidig redeneren. Wat klaar leek te zijn, maar onklaar raakte bij nader inzien, wordt zodoende fundamenteel opgehelderd (‘Aufklärung’).

Naast helder taalgebruik dient een filosoof dus ook te beschikken over deze vaardigheid: het kunnen problematiseren van dat wat vanzelfsprekend lijkt. En dat is niet eenvoudig.

In de woorden van Nietzsche (uit: Overdenking 355 in De vrolijke wetenschap):

Het bekende is het gewende; en waar we aan gewend zijn is het moeilijkst om te ‘doorgronden’, dat wil zeggen als probleem te zien, als vreemd …

Een inzicht dat we inderdaad ook bij de door Pieter geparafrasseerde Wittgenstein aantreffen (uit: Overdenking 129 in Filosofische Onderzoekingen):

 De aspecten van de dingen die voor ons het meest belangrijk zijn blijven ons verborgen door hun eenvoud en hun vertrouwdheid.(Je  kunt iets niet zien, omdat je het altijd voor ogen hebt.) 

Filosoferen is niet enkel klare taal hanteren, maar ook durven onklaar maken wat voor iedereen, inclusief jijzelf, zo gemakkelijk in het gebruik is.

 
English

Erik Boers
Mag ik je wat vragen?
 
De dood van Socrates: een schilderij
 
Echt dwarsdenken
 
Ken je mij?
 
Een boek schrijf je nooit alleen...
 
Een eeuw Internationale School voor Wijsbegeerte: van wijsbegeerte naar bezonnenheid
 
Ondermijnt de smartphone het goede gesprek? Een boekbespreking *
 
Maximes rond succes
 
"Leiders zijn lummels"
 
Herdenken en verhalen: stilstaan bij stilstaan
 
Moed: een experiment
 
Zijn wij wel een bestuur?
 
Kritische boekbespreking: Richard Barrett: The Values-driven Organization
 
Mantelzorg is kantelzorg
 
Diaboloog: twee strijdige willen met elkaar in gesprek
 
Van stellige opvatting naar onderzoekende vraag
 
Een kijkje in de bestuurskamer
 
Antifragiel
 
'Stondpunt', een denkoefening
 
De bloedfabriek en de brave burger
 
Een goed gesprek in de High Tech
 
Hemelvaart 2014: verstilling
 
De lof van het vooroordeel
 
Vier gespreksdeugden
 
Kun je samen nadenken?
 
Bezinnen of beslissen?
 
Mis en scene
 
Karakter versus transparantie
 
Spinoza in bedrijf
 
CSI en Socrates
 
Strepen trekken
 
Het paradoxale gesprek in de taiga (een vervolg)
 
Anastasia, zoemende ceders en het Socratisch Cafe
 
Converseren conserveren in de VS
 
Hannah Arendt, martelares?
 
Acteren en contempleren: de kunst van het weven
 
'Hoe geleerder, hoe verkeerder'
 
Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken
 
Filosofie en wilskracht, een korte boekbespreking
 
Kritische boekbespreking: "Theorie U" van C. O. Scharmer
 
Tijd voor een gesprek?
 
Een gesprek over eenheid
 
Een goed gesprek van 3 dagen over afspraak, verantwoordelijkheid, discipline
 
Van lezen naar luisteren
 
Geloven: hoe iets verzonnen is en toch bestaat
 
Boekbespreking: "Identiteit"
 
Koninklijke Dialoog
 
Maximes over Europa en Beschaving
 
Boekbespreking: 'De vermoeide samenleving' van Byung-Chul Han
 
Filosofen zijn spraakmakers, geen afspraakmakers
 
Kampvuurgesprek
 
Over laptops en leidinggeven
 
Stuntelige dialoog
 
Het Socratisch Tweegesprek
 
Overstap naar de politiek
 
Een lastig moment van stilte
 
Cognitieve illusies
 
Meer casussen in een Socratische dialoog
 
Gedichten om de denkruimte te openen
 
Authenticiteit
 
Medea
 
Boekbespreking: 'Socratic Citizenship'
 
Samenwerken in een fractie
 
De Nationale Ombudsman
 
Boekbespreking 'Presterende Bestuurders'
 
Over controle en vertrouwen
 
Boekbespreking 'Athene; het leven van de eerste democratie'
 
Restauratie Irritatie
 
Boekbespreking 'Utopie van de Vrije Markt'
 
De Publieke Dialoog
 
Muziek
 
Kiezen, keuzes maken, beslissen
 
Een stomp in je maag
 
Van werkvraag naar denkvraag
 
Populisme en de keukentafel
 
Slim zijn
 

Jurjen van de Groep

Piek Visser - Knijff

Erica Koch

Brunhilde Legeland

Andert Loman

Pieter Mostert

Maarten Rienks

Links

Blogs
Mag ik je wat vragen? | Erik Boers
 
Het juiste midden is geen middenweg | Erica Koch
 
De dood van Socrates: een schilderij | Erik Boers
 
Echt dwarsdenken | Erik Boers
 
Ken je mij? | Erik Boers
 
Meer blogs >>
 
 

Het Nieuwe Trivium B.V. - filosoferen in organisaties | Postbus 490, 5600 AL Eindhoven | 06 - 46118982 | info@hetnieuwetrivium.nl |