Samen Spreken
Samen Denken
Samen Werken

home wie wij zijn wat wij doen en voor wie publicaties contact

Een lastig moment van stilte | Erik Boers

In een denkgesprek, Socratisch of anderszins, valt regelmatig een stilte, bijvoorbeeld als een deelnemer niet helemaal uit zijn of haar woorden komt. Zo’n moment van stilte geeft je als deelnemer de gelegenheid alsnog te achterhalen wat je gedachtelijn is en hoe je dat zo precies mogelijk kunt formuleren. Als begeleider zet ik die stilte soms doelbewust in en als opleider laat ik gespreksleiders hiermee oefenen. Maar dat blijkt nog niet zo eenvoudig te zijn. Mensen vinden het niet altijd even aangenaam, die stilte. De betreffende deelnemer lijkt soms dicht te klappen, andere deelnemers stappen in met hulprijke herformuleringen, de gespreksleider komt binnen tien seconden met een aanvullende vraag. Vanwaar die last van de stilte?

Je kunt er allerlei ‘intra-psychologische’ hypotheses op los laten (perfectionisme, reddersyndroom, angst voor de leegte …), maar in mijn onderzoek naar wat er feitelijk plaats vindt in een gesprek richt ik me momenteel op de Conversatie-Analyse. Door middel van uitgewerkte en minutieus geanalyseerde opnames van alledaagse gesprekken legt dit onderdeel van de sociolinguïstiek  de mechanismen bloot die een rol spelen in onze gesprekken.   

Eén van die mechanismen is Preferentie: we geven er de voorkeur aan dat de ander met een instemmende reactie komt op onze bijdrage aan een gesprek. Daarom formuleren we onze voorstellen en vragen zo dat ze de grootste kans bieden op een positieve reactie. Een  niet instemmende reactie wordt meestal voorafgegaan door een korte stilte (halve seconde of langer). Dat verklaart waarom we moeite hebben met een moment van stilte in een gesprek: we hebben het leren interpreteren als een afwijzing van onze bijdrage.

Een ander mechanisme is Zelfherstel. Wanneer zo’n korte stilte optreedt voordat de ander reageert, herneemt de spreker vaak de beurt om een aanpassing te plegen, zodat de ander alsnog instemt. Daar komt de neiging van de gespreksleider vandaan om een (eenvoudigere) vraag in te brengen.

Dat nemen of hernemen van de beurt is ook een belangrijk mechanisme (Beurtwisseling). Wanneer neem je of krijg je de gelegenheid om iets in te brengen? Daar zijn allerlei ongeschreven regels voor. Een stilte biedt de mogelijkheid de beurt over te nemen. Vandaar de neiging van andere deelnemers om in te stappen. Ze lijken een inhoudelijke bijdrage te leveren, maar kunnen vooral de neiging niet onderdrukken de beurt over te nemen.

Als ik de lessen van de Conversatie-Analyse tot me door laat dringen, dan verschijnt het gesprek als een continue onderhandeling over wie de beurt krijgt. En het gesprek is een voortdurende poging tot zelfherstel en herstel van bijdragen van anderen. Dat vraagt nogal wat inspanning van de betrokkenen, los van hun inhoudelijke bijdrage. Wellicht dat daar ook één van de aantrekkelijkheden van een Socratisch Gesprek ligt voor de deelnemers: de beurtwisselingen en het herstel worden gereguleerd door zowel de gespreksregels als de gespreksleider.

Literatuur: Harrie Mazeland “ Inleiding  in de Conversatie-Analyse” (Coutinho, 2008)

 
English

Erik Boers
Geslaagde retraite "Zwijgen en Spreken" op nieuwe locatie bij de Dominicanen
 
Mag ik je wat vragen?
 
De dood van Socrates: een schilderij
 
Echt dwarsdenken
 
Ken je mij?
 
Een boek schrijf je nooit alleen...
 
Een eeuw Internationale School voor Wijsbegeerte: van wijsbegeerte naar bezonnenheid
 
Ondermijnt de smartphone het goede gesprek? Een boekbespreking *
 
Maximes rond succes
 
"Leiders zijn lummels"
 
Herdenken en verhalen: stilstaan bij stilstaan
 
Moed: een experiment
 
Zijn wij wel een bestuur?
 
Kritische boekbespreking: Richard Barrett: The Values-driven Organization
 
Mantelzorg is kantelzorg
 
Diaboloog: twee strijdige willen met elkaar in gesprek
 
Van stellige opvatting naar onderzoekende vraag
 
Een kijkje in de bestuurskamer
 
Antifragiel
 
'Stondpunt', een denkoefening
 
De bloedfabriek en de brave burger
 
Een goed gesprek in de High Tech
 
Hemelvaart 2014: verstilling
 
De lof van het vooroordeel
 
Vier gespreksdeugden
 
Kun je samen nadenken?
 
Bezinnen of beslissen?
 
Mis en scene
 
Karakter versus transparantie
 
Spinoza in bedrijf
 
CSI en Socrates
 
Strepen trekken
 
Het paradoxale gesprek in de taiga (een vervolg)
 
Anastasia, zoemende ceders en het Socratisch Cafe
 
Converseren conserveren in de VS
 
Hannah Arendt, martelares?
 
Acteren en contempleren: de kunst van het weven
 
'Hoe geleerder, hoe verkeerder'
 
Filosoferen: klare taal en taal onklaar maken
 
Filosofie en wilskracht, een korte boekbespreking
 
Kritische boekbespreking: "Theorie U" van C. O. Scharmer
 
Tijd voor een gesprek?
 
Een gesprek over eenheid
 
Een goed gesprek van 3 dagen over afspraak, verantwoordelijkheid, discipline
 
Van lezen naar luisteren
 
Geloven: hoe iets verzonnen is en toch bestaat
 
Boekbespreking: "Identiteit"
 
Koninklijke Dialoog
 
Maximes over Europa en Beschaving
 
Boekbespreking: 'De vermoeide samenleving' van Byung-Chul Han
 
Filosofen zijn spraakmakers, geen afspraakmakers
 
Kampvuurgesprek
 
Over laptops en leidinggeven
 
Stuntelige dialoog
 
Het Socratisch Tweegesprek
 
Overstap naar de politiek
 
Een lastig moment van stilte
 
Cognitieve illusies
 
Meer casussen in een Socratische dialoog
 
Gedichten om de denkruimte te openen
 
Authenticiteit
 
Medea
 
Boekbespreking: 'Socratic Citizenship'
 
Samenwerken in een fractie
 
De Nationale Ombudsman
 
Boekbespreking 'Presterende Bestuurders'
 
Over controle en vertrouwen
 
Boekbespreking 'Athene; het leven van de eerste democratie'
 
Restauratie Irritatie
 
Boekbespreking 'Utopie van de Vrije Markt'
 
De Publieke Dialoog
 
Muziek
 
Kiezen, keuzes maken, beslissen
 
Een stomp in je maag
 
Van werkvraag naar denkvraag
 
Populisme en de keukentafel
 
Slim zijn
 

Jurjen van de Groep

Piek Visser - Knijff

Erica Koch

Brunhilde Legeland

Andert Loman

Pieter Mostert

Maarten Rienks

Links

Blogs
Patientparticipatie: stamelen en tasten door Loudi Langelaan | Blogs
 
Geslaagde retraite "Zwijgen en Spreken" op nieuwe locatie bij de Dominicanen | Erik Boers
 
Mag ik je wat vragen? | Erik Boers
 
Het juiste midden is geen middenweg | Erica Koch
 
De dood van Socrates: een schilderij | Erik Boers
 
Meer blogs >>
 
 

Het Nieuwe Trivium B.V. - filosoferen in organisaties | Postbus 490, 5600 AL Eindhoven | 06 - 46118982 | info@hetnieuwetrivium.nl |